Cơn đau bắt đầu ở thắt lưng rồi chạy dọc xuống mông, mặt sau đùi, có khi tới tận bàn chân, kèm cảm giác tê rần như kiến bò – đó là kiểu đau rất đặc trưng của đau thần kinh tọa. Bài viết dưới đây giúp bạn nhận biết đau thần kinh tọa, biết nên làm gì tại nhà và khi nào phải đi khám ngay.
Đau thần kinh tọa là gì và do đâu?
Dây thần kinh tọa (còn gọi là dây thần kinh hông to) chạy từ thắt lưng xuống bàn chân. Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, đây là dây thần kinh dài và dày nhất cơ thể, được tạo thành từ 5 rễ thần kinh. Khi dây thần kinh hoặc các rễ của nó bị chèn ép, kích thích, cơn đau sẽ lan dọc theo đường đi của dây.
Theo MSD Manuals, đau thần kinh tọa xảy ra ở khoảng 5% số người bị đau thắt lưng. Các nguyên nhân thường gặp gồm:
- Thoát vị đĩa đệm: nguyên nhân phổ biến nhất theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS). Theo Mayo Clinic, người từ 20 đến 50 tuổi dễ bị thoát vị đĩa đệm nhất.
- Hẹp ống sống: phần ống sống nơi các dây thần kinh đi qua bị thu hẹp lại.
- Gai xương, thoái hóa khớp cột sống: thường gặp hơn khi tuổi cao.
- Trượt đốt sống hoặc chấn thương vùng lưng.
- Hiếm gặp hơn: khối u chèn ép rễ thần kinh.
Nguy cơ tăng lên ở người thừa cân, hay mang vác nặng, ngồi nhiều, ít vận động, mắc đái tháo đường hoặc hút thuốc lá.
Dấu hiệu nhận biết – khác gì đau lưng thông thường?
Điểm mấu chốt là hướng lan của cơn đau. Đau thần kinh tọa thường đi từ thắt lưng xuống mông, mặt sau đùi và bắp chân, và thường chỉ ở một bên cơ thể. Cơn đau có thể âm ỉ, nhưng cũng có thể nhói buốt, bỏng rát hoặc giật như điện. Nhiều người còn thấy tê, châm chích hoặc yếu ở chân, bàn chân. Đau thường tăng khi ho, hắt hơi, cử động hoặc ngồi lâu.
| Đặc điểm | Đau thần kinh tọa | Đau lưng thông thường |
|---|---|---|
| Vị trí | Lan xuống mông, mặt sau chân, có thể tới bàn chân | Chủ yếu quanh vùng lưng |
| Nơi đau nhiều hơn | Thường đau chân nhiều hơn đau lưng | Đau tại lưng là chính |
| Triệu chứng đi kèm | Tê, châm chích, yếu chân | Thường không có dấu hiệu thần kinh ở chân |
NHS lưu ý: nếu bạn chỉ đau ở lưng mà không lan xuống chân thì nhiều khả năng đó không phải đau thần kinh tọa. Dù vậy, chỉ bác sĩ mới xác định được chính xác nguyên nhân.
Tự chăm sóc tại nhà khi cơn đau còn nhẹ
Tin đáng mừng là đa số trường hợp không cần đến phẫu thuật. Theo NHS, đau thần kinh tọa thường đỡ sau vài tuần đến vài tháng, dù đôi khi kéo dài hơn. Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, khoảng 80 – 90% trường hợp khỏi bệnh mà không cần can thiệp phẫu thuật. Trong thời gian chờ hồi phục, bạn có thể:
- Giữ vận động: cố gắng duy trì sinh hoạt thường ngày nhiều nhất có thể và bắt đầu vận động nhẹ càng sớm càng tốt. NHS cho biết cử động có thể gây đau nhưng không làm hại, thậm chí giúp bạn hồi phục nhanh hơn.
- Không nằm hoặc ngồi quá lâu: theo MSD Manuals, nghỉ tại giường một đến hai ngày có thể giúp dịu đau, nhưng nằm lì kéo dài thì không nên.
- Chườm ấm lên vùng đau để dễ chịu hơn.
- Tập các bài kéo giãn nhẹ nhàng cho lưng và chân một cách đều đặn. Nên nhờ bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu hướng dẫn bài tập phù hợp.
- Về thuốc giảm đau: hãy hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng, không tự ý dùng thuốc kéo dài.
Nếu cơn đau không cải thiện, bác sĩ có thể chỉ định vật lý trị liệu, thuốc, tiêm giảm đau hoặc cân nhắc phẫu thuật trong một số trường hợp nặng. Theo MSD Manuals, phần lớn người bệnh có thể trở lại mọi hoạt động sau 6 tuần đến 3 tháng.
Phòng tái phát: tư thế, cân nặng và cách nâng vật
Đau thần kinh tọa có thể quay lại. Vài thói quen sau giúp bảo vệ cột sống thắt lưng:
- Vận động đều đặn: ưu tiên các bài tập làm khỏe nhóm cơ bụng và cơ lưng dưới – những cơ nâng đỡ cột sống.
- Ngồi đúng tư thế: chọn ghế có tựa đỡ thắt lưng; có thể kê một chiếc gối nhỏ hoặc khăn cuộn sau lưng dưới để giữ đường cong tự nhiên.
- Nâng vật đúng cách: dùng sức của chân để nâng, giữ vật sát người và tuyệt đối không vừa nhấc vừa xoay người.
- Giữ cân nặng hợp lý: thừa cân làm tăng áp lực lên cột sống.
- Không hút thuốc lá: hút thuốc làm tăng nguy cơ đau thần kinh tọa.
Dấu hiệu “cờ đỏ” cần đi khám ngay
Một số ít trường hợp đau thần kinh tọa là biểu hiện của tình trạng chèn ép thần kinh nghiêm trọng, chẳng hạn hội chứng chùm đuôi ngựa – hiếm gặp nhưng cần xử trí khẩn cấp. Hãy đến cơ sở cấp cứu ngay nếu bạn có một trong các dấu hiệu sau:
- Đau thần kinh tọa ở cả hai bên chân.
- Yếu hoặc tê chân xuất hiện đột ngột, nặng hoặc ngày càng tăng.
- Tê vùng “yên ngựa”: quanh bộ phận sinh dục, hậu môn.
- Rối loạn tiểu tiện, đại tiện: bí tiểu, khó bắt đầu đi tiểu, tiểu không tự chủ hoặc không kiểm soát được đại tiện.
- Đau dữ dội xuất hiện sau tai nạn, chấn thương mạnh.
Ngoài các tình huống khẩn cấp trên, bạn cũng nên sắp xếp đi khám chuyên khoa cơ xương khớp hoặc cột sống nếu đã tự chăm sóc mà cơn đau kéo dài hơn một tuần không thuyên giảm, đau nặng dần hoặc khiến bạn không thể sinh hoạt bình thường.
Đau thần kinh tọa khác đau lưng thông thường ở chỗ cơn đau lan xuống chân và thường kèm tê, yếu. Hầu hết trường hợp sẽ dịu dần khi bạn duy trì vận động hợp lý, chườm ấm và điều chỉnh tư thế, cân nặng, cách mang vác. Đừng bỏ qua các dấu hiệu cờ đỏ và hãy đi khám sớm khi triệu chứng kéo dài.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) – Sciatica
- Mayo Clinic – Sciatica – Symptoms and causes
- MSD Manuals (Consumer Version) – Sciatica
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Đau thần kinh tọa: Nguyên nhân, triệu chứng và cách chẩn đoán